Киләчәк заман хикәя фигыль

Определения и обозначения

Хикәя фигыль — эш-хәлне төрле заманнарда хәбәр итеп белдерүче фигыль төркеме. Ул эшнең кайчан башкарылуын күрсәтә, шуңа күрә заман формаларын аерырга ярдәм итә. Киләчәк заман хикәя фигыль сөйләү вакытыннан соң булачак эшне белдерә.

Билгеле киләчәк заман — сөйләүче киләчәктә үтәләчәк эшне ышанычлы яки алдан билгеле итеп күрсәткән форма. Мәсәлән, планлаштырылган эш турында барачакмын дип әйтергә була. Бу төшенчә эшнең көтелгәнен төгәлрәк белдерү өчен кирәк.

Билгесез киләчәк заман — киләчәктә булуы ихтимал, ләкин төгәллеге расланмаган эш формасы. Барырмын дигәндә, сөйләүче ниятен яки фаразын әйтә, әмма эшнең һичшиксез булачагын белдерми. Шуңа күрә бу форма мөмкинлекне һәм билгесезлекне күрсәтә.

Заман кушымчасы — фигыль нигезенә ялганып, эшнең кайсы вакытта үтәләчәген күрсәтүче кушымча. Киләчәк заманда аңа -ачак, -әчәк яки -ыр, -ер кебек кушымчалар керә. Кушымчаны табу фигыльнең заманын һәм мәгънә төсмерен билгеләргә ярдәм итә.

Как это устроено

Киләчәк заманны үткән һәм хәзерге заман белән чагыштырып аңларга була. Барды — эш сөйләү вакытыннан алда булган, бара — хәзерге вакытта яки гадәттә үтәлә торган эш, ә барачак — соңрак булачак эш. Димәк, төп билге — эшнең сөйләү вакытыннан соң үтәлүе.

Билгеле киләчәк заман -ачак/-әчәк кушымчалары белән ясала. Кушымча соңгы иҗектәге сузыкка яраша: калын сузыклы бар- нигезенә -ачак, нечкә сузыклы кил- нигезенә -әчәк ялгана. Мондый ярашу татар телендә сүзнең әйтелешен җайлы һәм табигый итә.

Нигез сузыкка тәмамланганда, ике сузыкның турыдан-туры янәшә килүен булдырмас өчен кушымча алдына я авазы керә. Шуңа күрә укы- нигезеннән укы-ячак, эшлә- нигезеннән эшлә-ячәк ясала. Бу вариант кушымчаның нигез белән әйтелештә дөрес тоташуын тәэмин итә.

Билгесез киләчәк заман -ыр/-ер, -ар/-әр һәм -р кушымчалары белән ясала. Кайсы вариантны сайлау нигезнең соңгы авазына һәм калын-нечкә сузыкларына бәйле: бар-ыр, кил-ер, укы-р, эшлә-р. Сузыкка тәмамланган нигезләрдә еш кына кыска -р варианты кулланыла, чөнки ул сүзгә җиңел ялгана.

Заман кушымчасыннан соң зат-сан кушымчасы ялгана, шуңа күрә эшне кем башкаруы һәм башкаручыларның күпме булуы күренә. Мин барачакмын формасында -чак заманны, -мын беренче затның берлеген күрсәтә. Өченче затның берлек формасында зат-сан кушымчасы булмый: ул барачак, ул барыр.

Киләчәк заман хикәя фигыльнең ясалышы һәм төрләнеше

Таблицаны кулланганда башта эшнең ышанычлы яки ихтимал булуын билгеләгез. Аннары нигезнең соңгы авазына һәм сузыкларына карап заман кушымчасын сайлагыз. Соңгы адымда башкаручының затын һәм санын күрсәтүче кушымчаны өстәгез.

Разбор задач

1. Билгеле киләчәк заман формасын ясау

Шарт: бар-, кил-, укы-, эшлә- нигезләреннән билгеле киләчәк заман формасын ясарга кирәк. Һәр нигез өчен кушымчаның ни өчен шул вариантта алынуын аңлатабыз. Монда эшнең билгеле булачагын белдергән -ачак/-әчәк төре кулланыла.

1. Бар- нигезенең соңгы сузыгы калын, шуңа күрә бар-ачак була.
2. Кил- нигезендә нечкә сузыклар бар, шуңа күрә кил-әчәк ясала.
3. Укы- һәм эшлә- сузыкка тәмамлана, шуңа күрә я авазы керә: укы-ячак, эшлә-ячәк.

Җавап: барачак, киләчәк, укыячак, эшләячәк. Вариантлар соңгы сузыкның калын-нечкә булуына һәм нигезнең сузыкка тәмамлануына бәйле.

2. Билгесез киләчәк заманда төрләндерү

Шарт: Мин иртәгә китап укырмын җөмләсендәге фигыльне зат-сан буенча төрләндерергә кирәк. Башта укыр- формасындагы заман кушымчасын саклыйбыз, аннары һәр затка тиешле кушымчаны ялгыйбыз. Өченче затның берлегендә кушымча булмавын аерым тикшерәбез.

1. Мин — укырмын, беренче зат берлек.
2. Син — укырсың, икенче зат берлек; ул — укыр, өченче зат берлек.
3. Без — укырбыз, сез — укырсыз, алар — укырлар.

Җавап: мин укырмын, син укырсың, ул укыр, без укырбыз, сез укырсыз, алар укырлар. -ыр заманны, соңгы кушымчалар зат-санны белдерә.

3. Ике киләчәк заманны чагыштыру

Шарт: Без җәй көне авылга барачакбыз җөмләсен билгесез киләчәк заманга үзгәртергә кирәк. Баштагы формада авылга бару планы ышанычлы итеп әйтелә, шуңа күрә -ачак кушымчасы кулланылган. Яңа формада шул эш ихтимал яки ният рәвешендә бирелергә тиеш.

1. Барачакбыз сүзеннән билгеле киләчәк заман кушымчасын аерабыз, нигезне бар- дип табабыз.
2. Бар- нигезенә билгесез киләчәк заманның калын вариантын ялгыйбыз: бар-ыр.
3. Безнең зат-санын саклап, -быз кушымчасын өстибез: барырбыз.

Җавап: Без җәй көне авылга барырбыз. Барачакбыз — план яки ышанычлы көтелгән эш, барырбыз — булуы мөмкин булган эш яки фараз.

Типичные ошибки

Калын-нечкә сузыклар гармониясен исәпкә алмыйча, теләсә кайсы вариантны сайлау — киң таралган хата. Аны сүзнең соңгы иҗегендәге сузыкка карап җибәрәләр, ләкин кайвакыт кушымчаны механик рәвештә күчерәләр. Үзеңне тикшерү өчен бар-ачак һәм кил-әчәк кебек парларны чагыштыр.

Сузыкка тәмамланган нигезгә -ачак/-әчәкне турыдан-туры ялгау да дөрес түгел. Мәсәлән, укыачак урынына әйтелешкә җайлашкан укыячак формасы кирәк. Нигез соңында сузык бармы-юкмы дип тикшерү бу хатаны булдырмый.

Билгеле һәм билгесез киләчәк заманны бер мәгънәдә дип санау сүзнең мәгънә төсмерен югалта. Беренчесе эшнең ышанычлы булуын, икенчесе ихтималлыгын белдерә. Җөмләдә планмы, әллә фаразмы икәнен сорап, үзеңне тикшер.

Заман кушымчасы белән зат-сан кушымчасын бутау да еш очрый. Укырмын сүзендә -ыр заманны, -мын башкаручының затын белдерә, шуңа күрә аларның берсен төшереп калдыру форманы үзгәртә. Сүзне ике өлешкә бүлеп тикшер: заман кушымчасы һәм зат-сан кушымчасы.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен башта фигыль нигезен дөрес табарга һәм татар телендәге калын-нечкә сузыклар гармониясен белергә кирәк. Сүзнең соңгы авазы кушымча вариантын сайлауга йогынты ясый. Зат-сан кушымчаларын белү фигыльнең кем тарафыннан башкарылуын төгәл күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Киләчәк заман формалары планнар, ниятләр һәм фаразлар турында сөйләгәндә кулланыла. Аларны үткән һәм хәзерге заман формалары белән чагыштыру эшнең вакытын ачыкларга ярдәм итә. Шулай итеп, бер үк фигыль төрле заман кушымчалары ярдәмендә төрле вакыт мәгънәсен белдерә.

Что запомнить

• Киләчәк заман хикәя фигыль эшнең сөйләү вакытыннан соң булачагын белдерә.
• Билгеле киләчәк заман эшне ышанычлырак итеп күрсәтә.
• Билгесез киләчәк заман эшнең үтәлү ихтималын белдерә.
• Билгеле киләчәк заманның төп кушымчалары: -ачак/-әчәк, сузыкка тәмамланган нигезләрдән соң -ячак/-ячәк.
• Билгесез киләчәк заманда -ыр/-ер, -ар/-әр һәм -р кушымчалары кулланыла.
• Заман кушымчасыннан соң фигыль зат-сан буенча төрләнә.