Үткән заман хикәя фигыль

Определения и обозначения

Үткән заман хикәя фигыль — сөйләү вакытыннан алда булган эш-хәрәкәтне белдерә торган фигыль формасы. Ул вакыйганың инде узганын күрсәтә. Бу төшенчә эшнең вакытын дөрес билгеләү өчен кирәк.

Билгеле үткән заман — сөйләүче үзе күргән яки төгәл белгән үткән эш-хәрәкәтне белдерә торган форма. Мәсәлән, Мин хат яздым дигәндә, сөйләүче эшне үзе башкарган. Бу форма вакыйга турында мәгълүматның ышанычлы чыганагын күрсәтә.

Билгесез үткән заман — сөйләүче үзе күрмәгән, башка чыганактан белгән яки нәтиҗәсе буенча фаразлаган эш-хәрәкәтне белдерә торган форма. Ул киткән дигән җөмләдә сөйләүче китүне үзе күрмәскә мөмкин. Шуңа күрә бу төшенчә хәбәрнең ничек алынганын аңларга ярдәм итә.

Зат-сан кушымчалары — эшне башкаручының затын һәм санын күрсәтә торган кушымчалар. Алар эшне мин, син, ул яки күплек сандагы кешеләр башкаруын белдерә. Җөмләнең мәгънәсе төгәл булсын өчен бу кушымчаларны дөрес кулланырга кирәк.

Как это устроено

Үткән заман хикәя фигыль сөйләү вакытыннан алда тәмамланган эшне белдерә, чөнки вакыйга сөйләү мизгеленә кадәр булып узган. Мәсәлән, Кичә без музейга бардык җөмләсендә бару хәзер түгел, кичә булган. Шуңа күрә фигыльнең заман формасы сөйләм вакытын вакыйга вакыты белән чагыштыра.

Билгеле үткән заман фигыль нигезенә -ды/-де яки -ты/-те кушымчалары ялганып ясала. Кушымчаның сузыклары сүздәге сузыклар гармониясенә иярә: калын сүздә -ды/-ты, нечкә сүздә -де/-те килә. Соңгы тартык саңгырау булса, кушымчаның башындагы аваз да саңгырау була: кайтты, ә яңгырау аваздан соң барды дип әйтелә.

Билгесез үткән заман -ган/-гән яки -кан/-кән кушымчалары белән ясала. Бу төрдә зат-сан мәгънәсе еш кына аерым кушымчалар ярдәмендә күрсәтелә, чөнки төп кушымча эшнең вакытын һәм сөйләүченең мөнәсәбәтен белдерә. Мәсәлән, барганмын — минем баруымны, ә баргансың — синең баруыңны күрсәтә.

Юклык формасында эшнең башкарылмавын белдерүче -ма/-мә кушымчасы фигыль нигезеннән соң килә. Аннан соң үткән заман күрсәткече, ә кирәк булса зат-сан кушымчасы ялгана: яз-ма-ды-м, кил-мә-гән-мын. Шул тәртип сакланса, юклык һәм заман мәгънәләре буталмый.

Үткән заман хикәя фигыльнең төрләре һәм ясалышы

Таблицаны кулланганда башта эшнең кайчан булганын, аннары сөйләүченең аны ничек белүен ачыклагыз. Шуннан соң тиешле заман төрен һәм кушымча вариантын сайлагыз. Соңында зат-сан һәм юклык кушымчаларының урынын тикшерегез.

Разбор задач

1. Фигыльнең төрен һәм зат-санын билгеләү

Бирелгән җөмләләрдән үткән заман хикәя фигыльләрне табарга, аларның төрен һәм зат-санын билгеләргә кирәк: Мин кичә китап укыдым. Алиянең шәһәргә киткәнен ишеттем. Без бу хәбәрне белмәдек.

1. Башта җөмләдә эш-хәрәкәтне белдергән сүзләрне табабыз: укыдым, киткәнен, белмәдек.
2. Кушымчаларга һәм мәгънәгә карыйбыз: -дым билгеле үткән заманны, -кән билгесез үткән заманны, -мә-де-к билгеле үткән заманның юклыгын күрсәтә.
3. Зат-санны җөмләдәге башкаручы белән чагыштырабыз: мин — беренче зат берлек, Алия — өченче зат берлек, без — беренче зат күплек.

Җавап: укыдым — билгеле үткән заман, беренче зат берлек; киткәнен — билгесез үткән заман нигезе, өченче зат берлек; белмәдек — билгеле үткән заманның юклык формасы, беренче зат күплек.

2. Фигыльне зат-сан белән төрләндерү

Бар- фигылен билгеле үткән заманда уңай һәм юклык формаларында барлык зат-саннарда төрләндерергә кирәк. Монда заман кушымчасы белән зат-сан кушымчасының тәртибен саклау мөһим.

1. Нигезгә калын сузыклы -ды кушымчасын ялгыйбыз: барды.
2. Зат-сан кушымчаларын өстибез: бардым, бардың, барды; бардык, бардыгыз, бардылар.
3. Юклык өчен нигезгә -ма кушып, аннан соң -ды һәм зат-сан кушымчасын ялгыйбыз.

Җавап: уңай форма — мин бардым, син бардың, ул барды, без бардык, сез бардыгыз, алар бардылар; юклык форма — мин бармадым, син бармадың, ул бармады, без бармадык, сез бармадыгыз, алар бармадылар.

3. Мәгънәгә карап форма сайлау

Бер үк вакыйга турында ике җөмлә төзергә кирәк: беренчесендә сөйләүче вакыйганы үзе күргәнен, икенчесендә аны башкадан ишеткәнен белдерергә тиеш. Вакыйга итеп укучының мәктәпкә килүен алыйк.

1. Сөйләүче үзе күргән очракта билгеле үткән заманны сайлыйбыз: Мин укучының мәктәпкә килгәнен күрдем.
2. Башкадан ишеткән очракта билгесез үткән заманны кулланабыз: Мин укучының мәктәпкә килгәнен ишеттем яки Укучы мәктәпкә килгән.
3. Ике җөмләдә дә эшнең узганын тикшерәбез, ләкин мәгълүмат чыганагы төрле булуын аерабыз.

Җавап: үзе күргән вакыйга өчен Ул мәктәпкә килде, башкадан ишетелгән хәбәр өчен Ул мәктәпкә килгән дип әйтергә була.

Типичные ошибки

Билгеле һәм билгесез үткән заманны бары тик кушымчаларына карап аеру — еш очрый торган хата. Укучы җөмләдәге мәгънәне һәм хәбәрнең чыганагын исәпкә алмый. Үзең күргән эш өчен -ды/-де, ишетелгән яки фаразланган эш өчен -ган/-гән туры килүен мәгънә буенча тикшер.

-ды/-де һәм -ты/-те кушымчаларын сузыклар гармониясен һәм соңгы тартыкның яңгырау-саңгыраулыгын исәпкә алмыйча ялгау дөрес түгел. Бу хата кушымчаның бер генә варианты бар дип уйлаудан килеп чыга. Сүзне әйтеп кара: калын-нечкә сузыкларны һәм соңгы тартыкның үзенчәлеген тикшер.

Юклык формасында -ма/-мә кушымчасын заман кушымчасыннан соң кую тәртипне бозу булып санала. Укучы бардымма кебек форма ясарга мөмкин, чөнки ул юклыкны соңгы урын белән бәйли. Дөрес тәртипне нигез + юклык + заман + зат-сан схемасы белән тикшер: бар-ма-ды-м.

Зат-сан кушымчаларын төшереп калдыру яки ялгыш куллану, бигрәк тә билгесез үткән заманда, җөмлә мәгънәсен үзгәртә. Моның сәбәбе — -ган/-гән кушымчасын затны да күрсәтә дип уйлау. Башкаручыны табып, мин барганмын, син баргансың, ул барган рәтенә туры китереп тикшер.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен фигыль нигезен, сузыклар гармониясен һәм тартыкларның яңгырау-саңгыраулыгы алмашын белергә кирәк. Зат-сан кушымчалары да фигыльнең дөрес формасын төзүдә ярдәм итә.

Үткән заман хикәя фигыль җөмләнең хәбәрен табуда һәм тексттагы вакыйгаларның вакытын билгеләүдә кулланыла. Ул сөйләүченең мәгълүматны үзе күрүен яки башкадан алуын да күрсәтә.

Алга таба бу белем заманнар ярашуын, шулай ук турыдан-туры һәм кыек сөйләмдә фигыль формаларын өйрәнгәндә кирәк булачак. Катлаулы җөмләләрдә дә һәр фигыльнең заманын һәм зат-санын аера белү мөһим.

Что запомнить

• Үткән заман хикәя фигыль сөйләү вакытыннан алда булган эш-хәрәкәтне белдерә.
• Билгеле үткән заман -ды/-де, -ты/-те кушымчалары белән ясала.
• Билгесез үткән заман -ган/-гән, -кан/-кән кушымчалары белән ясала.
• Билгеле үткән заман сөйләүче үзе белгән яки күргән эшне белдерә.
• Билгесез үткән заман эшнең башка чыганактан алынганын яки нәтиҗә буенча билгеле булуын күрсәтә.
• Юклык формасында -ма/-мә кушымчасы заман кушымчасына кадәр килә.
• Фигыльнең затын һәм санын зат-сан кушымчалары күрсәтә.