Үткән заман хикәя фигыль

Определения и обозначения

Хикәя фигыль — эш-хәрәкәтне чынбарлыктагы хәбәр буларак белдерүче фигыль формасы. Ул сөйләүченең эшне булган хәл итеп әйтүен күрсәтә. Бу төшенчә фигыльнең хәбәр итү функциясен аңларга ярдәм итә.

Үткән заман хикәя фигыль — сөйләм вакытыннан алда булган эш-хәрәкәтне белдерүче форма. Мәсәлән, укыды сүзе уку эшенең инде башкарылганын күрсәтә. Бу форма вакыйганы хәзерге вакыттан аерып әйтү өчен кирәк.

Билгеле үткән заман — сөйләүче үзе күргән яки төгәл белгән үткән эш-хәрәкәтне белдерүче форма. Ул -ды/-де, -ты/-те кушымчалары белән ясала: барды, китте. Бу төрне кулланып, сөйләүче хәбәрнең дөреслегенә ышанычын белдерә.

Билгесез үткән заман — сөйләүче үзе күрмәгән, ишетеп яки нәтиҗәсенә карап белгән үткән эш-хәрәкәтне белдерүче форма. Ул -ган/-гән, -кан/-кән кушымчалары белән ясала: барган, килгән. Бу форма вакыйга турында мәгълүматның турыдан-туры күзәтүдән алынмавын аңлата.

Как это устроено

Үткән заман формасы фигыль нигезенә заман кушымчасы ялганып ясала. Кушымча тамырга турыдан-туры өстәлә, шуңа күрә башта фигыль нигезен табарга кирәк: бар-, укы-, кил-. Кушымча варианты сүздәге сузыкларның калын яки нечкә булуына бәйле: бар-ды, ләкин кил-де.

Билгеле үткән заманда -ды/-де һәм саңгырау тартыклардан соң -ты/-те кулланыла. Саңгырау тартыклар тавышсызрак әйтелә, шуңа күрә алардан соң кушымчаның беренче тартыгы да саңгырау була: кит-те. Яңгырау тартыктан соң исә бар-ды кебек форма языла.

Фигыльнең кем тарафыннан башкарылганын белдерү өчен заман кушымчасыннан соң зат-сан кушымчалары ялгана. Шуңа күрә бардым сүзендә эшне сөйләүче үзе башкарганы, ә бардың сүзендә икенче зат башкарганы аңлашыла. Зат-сан кушымчасы фигыльне җөмләдәге баш кисәк белән бәйли.

Билгеле һәм билгесез үткән заманның аермасы эшнең кайчан булуында түгел, ә сөйләүченең аны ничек белүендә. Ул китте дигәндә сөйләүче китүне күргән яки төгәл белгән, ә ул киткән дигәндә бу хәбәрне ишеткән яки китү нәтиҗәсен күргән булырга мөмкин. Димәк, кушымча сөйләүченең мәгълүмат чыганагына мөнәсәбәтен дә күрсәтә.

Юклык формасында фигыль нигезенә -ма/-мә кушымчасы заман кушымчасыннан алда ялгана: бар-ма-ды, кил-мә-гән. Сорау формасында -мы/-ме кисәкчәсе фигыльдән соң языла: килгәнме? Бу формаларны ясаганда башта фигыльнең төрен, аннары юклык яки сорау мәгънәсен билгеләү уңайлы.

Үткән заман хикәя фигыльнең төрләре

Таблицаны кулланганда башта эшнең сөйләүчегә ничек мәгълүм булуын билгеләгез. Аннары фигыльнең соңгы сузыгын һәм тартыгын тикшереп, тиешле кушымча вариантын сайлагыз. Соңыннан зат-сан, юклык яки сорау формасын өстәгез.

Разбор задач

1. Фигыльләрне зат-сан буенча төрләндерү

Бирелгән нигезләр: яз-, укы-, кайт-. Аларны билгеле үткән заманга куярга кирәк, шуңа күрә -ды/-де яки -ты/-те кушымчалары сайлана. Аннары һәр затка туры килгән кушымча ялгана.

1. Яз-: яз-ды-м, яз-ды-ң, яз-ды, яз-ды-к, яз-ды-гыз, яз-ды-лар.
2. Укы-: укы-ды-м, укы-ды-ң, укы-ды, укы-ды-к, укы-ды-гыз, укы-ды-лар.
3. Кайт-: кайт-ты-м, кайт-ты-ң, кайт-ты, кайт-ты-к, кайт-ты-гыз, кайт-ты-лар.

Җавап: яздым, яздың, язды, яздык, яздыгыз, яздылар; укыдым, укыдың, укыды, укыдык, укыдыгыз, укыдылар; кайттым, кайттың, кайтты, кайттык, кайттыгыз, кайттылар. Кайт- нигезендә соңгы тартык саңгырау булганга, -ты варианты сайланды.

2. Бер төрдән икенче төргә үзгәртү

Җөмләдәге билгеле үткән заман фигылен билгесез үткән заманга алыштырыгыз: Ул хат язды. Биредә сөйләүче хат язуны үзе күргән яки төгәл белгән, шуңа күрә -ды кушымчасы кулланылган. Мәгънәне саклап, хәбәрнең чыганагын үзгәртү өчен -ган кушымчасы кирәк.

1. Фигыль нигезен табабыз: яз-.
2. Билгеле заман кушымчасын алып, билгесез заманның калын вариантын ялгыйбыз: яз-ган.
3. Җөмләне яңадан укып, мәгънәне чагыштырабыз: Ул хат язган.

Җавап: Ул хат язган. Беренче җөмләдә эшнең башкарылуы төгәл мәгълүм, икенчесендә сөйләүче аны үзе күрмәгән, ә хәбәрдән яки нәтиҗәдән белгән.

3. Тексттагы фигыльләрне тикшерү

Текст: Кичә без урманга бардык. Анда кошлар сайраган. Без озак йөрдек, соңыннан өйгә кайттык. Биремдә һәр үткән заман фигыленең төрен, зат-санын һәм кушымчасын билгеләргә кирәк. Моның өчен башта фигыльләрне табабыз, аннары кушымчаларын өлешләргә аерабыз.

1. Бардык — билгеле үткән заман, беренче зат күплек; бар-ды-к.
2. Сайраган — билгесез үткән заман, өченче зат берлек; сайра-ган.
3. Йөрдек — билгеле үткән заман, беренче зат күплек; йөр-де-к.
4. Кайттык — билгеле үткән заман, беренче зат күплек; кайт-ты-к.

Җавап: бардык, йөрдек, кайттык — билгеле үткән заман; сайраган — билгесез үткән заман. Фигыльләрнең зат-санын кушымчалар, төрен заман кушымчалары күрсәтә.

Типичные ошибки

Калын һәм нечкә кушымчаларны бутау — мәсәлән, укыде дип язу. Бу хата сүзнең соңгы иҗегендәге сузыкка игътибар итмәгәндә килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен тамырдагы сузыкларны әйтеп кара: укы- калын булганга, дөресе укыды.

Саңгырау тартыктан соң -ды/-де куллану да еш очрый: китде дөрес түгел. Соңгы тартыкны аерып әйтсәң, т авазының саңгырау икәнен күрерсең. Шуңа күрә дөрес форма китте була.

Зат-сан кушымчасын төшереп калдыру яки дөрес сайламау фигыльнең кемгә караганын билгесез итә. Мин бардым, син бардың, без бардык формаларын зат алмашлыклары белән бергә чагыштырыгыз. Җөмләдәге баш кисәк белән фигыльнең зат һәм сан ягыннан туры килүен тикшерегез.

Билгеле һәм билгесез үткән заманны бары тик кушымча аермасы дип кабул итү дә ялгыш. Бу төрләр сөйләүченең мәгълүматны ничек белүен дә күрсәтә. Фигыльне сайлаганда вакыйганың вакытын гына түгел, хәбәрнең чыганагын да сорагыз.

Связь с другими темами

Бу теманы үзләштерү өчен фигыль нигезен табуны һәм калын-нечкә сузыклар гармониясен белергә кирәк. Шулай ук тартыкларның яңгырау-саңгырау үзгәрешен исәпкә алу кушымчаны дөрес сайларга ярдәм итә. Мәсәлән, барды һәм китте формалары шушы белемнәргә таяна.

Фигыльнең зат-сан буенча төрләнеше һәм юклык формасы да кирәк булачак. Заман кушымчасы эшнең вакытын, зат-сан кушымчасы башкаручыны, -ма/-мә кушымчасы эшнең булмавын белдерә. Бу өлешләрне бергә кулланып, төгәл җөмлә төзеп була.

Үткән заман формалары үткән вакыйгаларны сөйләүдә һәм хикәя төзүдә кулланыла. Алар кушма җөмләләрдәге эшләрнең вакытын һәм сөйләүченең мәгълүматка мөнәсәбәтен ачыкларга ярдәм итә. Шуңа күрә тема сөйләмдә дә, язма эшләрдә дә кирәк.

Что запомнить

• Үткән заман хикәя фигыль үткәндә булган эш-хәрәкәтне белдерә.
• Билгеле үткән заман -ды/-де, -ты/-те кушымчалары белән ясала.
• Билгесез үткән заман -ган/-гән, -кан/-кән кушымчалары белән ясала.
• Кушымча варианты сүзнең калын-нечкә булуына бәйле.
• Саңгырау тартыктан соң -ты/-те яки -кан/-кән вариантлары кулланыла.
• Зат-сан кушымчалары фигыльнең кем тарафыннан башкарылганын күрсәтә.
• Билгеле һәм билгесез төрләр сөйләүченең мәгълүматны белү дәрәҗәсе белән аерыла.