"Татарский язык (Татар теле) в 2 частях: учебник для образовательных организаций начального общего образования с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Алынма сүз — башка телдән күчеп, татар телендә кулланыла башлаган сүз. Телләр аралашканда яңа төшенчәләрне атау өчен сүзләр дә күченә, һәм алар татар теленең сүзлек составын баета. Алынмалар гарәп, фарсы, рус һәм башка телләрдән керергә мөмкин. Сүзнең чыганагын ачыклау өчен аның тарихына, мәгънәсенә, язылышына һәм җөмләдәге кулланылышына игътибар итәләр; кирәк булса, сүзлекләрдән файдаланалар.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Алынма сүз — башка телдән кабул ителеп, татар телендә кулланыла башлаган сүз. Башкача әйткәндә, ул чит телдә барлыкка килгән, ләкин татарча сөйләмгә һәм язма телгә кергән. Бу төшенчә сүзнең элек кайда барлыкка килүен һәм хәзер кайсы телдә кулланылуын аерырга ярдәм итә.
Чыганак тел — алынма сүзнең килеп чыккан теле. Мәсәлән, бер сүз гарәп теленнән, икенчесе рус теленнән керергә мөмкин. Чыганакны белү сүзнең тарихын аңларга һәм аны килеп чыгышы буенча төркемләргә кирәк.
Гарәп-фарсы алынмалары — татар теленә гарәп һәм фарсы телләреннән кергән сүзләр төркеме. Бу сүзләрнең күпләре бүген көндәлек сөйләмдә дә, уку-язуда да кулланыла. Аларны төркем итеп карау сүзләрнең телебезгә төрле юллар белән керүен күрсәтә.
Рус алынмалары — татар теленә рус теленнән кергән сүзләр төркеме. Алар арасында көнкүрешкә, укуга һәм техникага бәйле сүзләр бар. Бу атама рус теленнән кергән сүзләрне башка чыганаклардан килгән сүзләр белән чагыштырырга мөмкинлек бирә.
Телләр бер-берсе белән аралашканда кешеләр яңа әйберләр, һөнәрләр һәм төшенчәләр белән таныша. Аларны атау өчен үз телендә тиешле сүз булмаса, башка телдәге сүзне кабул итәргә мөмкин. Шуңа күрә сүзләрнең бер телдән икенчесенә күчүе аралашу һәм тормыштагы үзгәрешләр белән бәйле.
Алынманың кайсы телдән кергәнен бер генә билгегә карап һәрвакыт белеп булмый. Сүзнең тарихы аның кайчан һәм нинди шартларда таралуын аңлата, ә мәгънәсе һәм язылышы өстәмә мәгълүмат бирә. Шуңа күрә сүзнең килеп чыгышын ачыклаганда бу билгеләрне бергә чагыштыралар; шик булса, сүзлеккә мөрәҗәгать итәләр.
Гарәп һәм фарсы телләреннән кергән сүзләрнең бер өлеше татар телендә шулкадәр киң таралган ки, аларны көндәлек сөйләмдә дә очратабыз. Мәсәлән, китап, мәктәп, дәрес сүзләре уку һәм белем алу белән бәйле төшенчәләрне белдерә. Бу мисаллар алынмаларның чит тел сүзләре булып кына калмавын, ә татарча аралашуның гадәти өлешенә әверелүен аңларга ярдәм итә.
Рус теленнән кергән сүзләр арасында поезд, завод, трактор кебек мисаллар бар. Алар транспортны, җитештерү урынын һәм техниканы атый, шуңа күрә тиешле төшенчәләр киң таралган саен бу сүзләр дә сөйләмдә кулланыла башлаган. Татар телендә алар җөмләгә кушыла һәм татарча кушымчалар ала: поездга, тракторлар.
Алынма сүз телгә урнашкач, татар теленең сүзлек составының бер өлеше була. Ул татарча җөмләдә башка сүзләр белән бәйләнешкә керә һәм кирәк булганда килеш, сан кебек грамматик мәгънәләрне кушымчалар ярдәмендә белдерә. Мәсәлән, китап сүзе китаплар рәвешендә күплек санын ала; димәк, алынма сүз дә татар теленең кагыйдәләренә буйсына.
| Сүзләр төркеме | Чыганак тел | Мисаллар | Татар телендә кулланылышы |
|---|---|---|---|
| Гарәп-фарсы алынмалары | Гарәп һәм фарсы | китап, мәктәп, дәрес, шәһәр | Уку, белем һәм көнкүреш турында сөйләгәндә кулланыла. |
| Рус алынмалары | Рус | поезд, завод, трактор | Транспорт, җитештерү һәм техника төшенчәләрен белдерә. |
| Башка телләрдән кергән алынмалар | Башка телләр | футбол | Спорт турында сөйләгәндә кулланыла. |
Таблицаны укыганда башта сүзләр төркемен һәм чыганак телне чагыштырыгыз, аннары мисалларга игътибар итегез. Сүзнең төркемен белмәсәгез, таблицадагыга гына таянмагыз: сүзлеккә мөрәҗәгать итеп килеп чыгышын тикшерегез.
Бирем: бирелгән сүзләр арасыннан алынма сүзләрне табып, аларны кулланып бер җөмлә төзергә. Сүзләр исемлеге бирелсә, аларның мәгънәсен һәм татар телендә кулланылышын карарга кирәк. Танышу яки сүзнең әйтелеше генә аның алынма булуын расламый.
Сүзләрне берәм-берәм укып, мәгънәсен ачыклагыз. Аларның татар телендә кулланылуын уйлагыз, ләкин таныш булмауны килеп чыгыш билгесе дип санамагыз. Кирәк булса, сүзлеккә карагыз.
Чыганагы башка тел белән бәйле булуы сүзлек яки ышанычлы мәгълүмат аша расланган сүзләрне билгеләгез. Аларны җөмләдә кулланырга мөмкинлек биргән мәгънәне сайлагыз. Сүзне җөмлә эчендә татарча дөрес бәйләгез.
Җөмлә төзегәннән соң, сүзнең мәгънәсе контекстка туры килүен тикшерегез. Әгәр кушымча ялганса, сүзнең татар телендәге төрләнешен карагыз. Шулай итеп, сүзне генә түгел, аның җөмләдәге кулланылышын да тикшерәсез.
Җавап үрнәге: Китап сүзен алынма сүз итеп билгеләп була. Ул татар телендә уку әсбабы мәгънәсендә кулланыла. Җөмлә: Мин китап укыйм.
Бирем: алынма сүзләрне чыганак телләре буенча төркемләргә һәм һәр төркемгә мисаллар китерергә. Башта сүзләрнең килеп чыгышы турында мәгълүмат табыгыз, чөнки язылышына карап кына төркемләү хатага китерергә мөмкин. Аннары чыганак телләре буенча аерып языгыз.
Бирелгән сүзләрнең мәгънәсен аңлагыз һәм аларның килеп чыгышын сүзлектән тикшерегез. Бер телдән алынган сүзләрне бер төркемгә туплагыз. Чыганагы билгеле булмаган сүзне уйлап кына төркемгә кертмәгез.
Төркемнәрне гарәп-фарсы, рус һәм башка телләрдән кергән сүзләр дип билгеләгез. Мәсәлән, китапны гарәп-фарсы алынмаларына, поездны рус алынмаларына кертергә мөмкин. Футбол сүзен башка телләрдән килгән алынмага мисал итеп күрсәтегез.
Һәр төркемгә берничә мисал языгыз һәм чыганак телен күрсәтегез. Аннары мисалларның мәгънәсен чагыштырып карагыз. Бу аларны исемлек итеп кенә түгел, килеп чыгышы буенча аңларга ярдәм итә.
Җавап үрнәге: Гарәп-фарсы алынмалары: китап, мәктәп, дәрес; рус алынмалары: поезд, завод, трактор; башка телләрдән кергән алынма: футбол. Сүзләрнең чыганагын аныклау өчен сүзлек мәгълүматын тикшерергә кирәк.
Бирем: тексттан алынма сүзләрне табарга, мөмкин булганнарын чыганак телләре буенча аерырга һәм аларның татар телендәге җөмләдә ничек кулланылуын аңлатырга. Бу эштә сүзне тану гына җитми, аның контексттагы мәгънәсен дә аңларга кирәк. Чыганагы ачык булмаган сүзләргә сак карагыз.
Текстны башта тулысынча укып чыгыгыз һәм мәгънәсе аңлашылмаган яки башка телләрдән кергән булуы мөмкин сүзләрне билгеләгез. Аларның җөмләдә нинди мәгънә белдерүен ачыклагыз. Бу сүзне контексттан аерып караганда килеп чыгарга мөмкин булган ялгышны киметә.
Билгеләнгән сүзләрне сүзлек белән тикшереп, чыганагы билгеле булганнарын төркемнәргә аерыгыз. Мәсәлән, сүзлек расласа, китапны гарәп-фарсы төркеменә, поездны рус төркеменә урнаштырыгыз. Мәгълүмат табылмаса, чыганагын уйлап чыгармыйча, аны билгесез дип калдырыгыз.
Һәр алынма сүзнең җөмләдәге мәгънәсен һәм башка сүзләр белән ничек бәйләнешен аңлатыгыз. Кушымчасы булса, аның сүзгә татар телендә ялгануын күрсәтегез. Соңыннан аңлатмагызның тексттагы контекстка туры килүен яңадан тикшерегез.
Җавап үрнәге: Тексттан алынма дип билгеләгән сүзләрнең һәркайсын сүзлек белән тикшерергә кирәк. Аннары чыганагы расланганнарын телләр буенча төркемләп, җөмләдәге мәгънәсен аңлаталар. Текст үзе бирелмәгәндә конкрет сүзләрне һәм аларның төркемен билгеләп булмый.
Таныш булмаган сүзне шунда ук алынма дип санау — ялгыш, чөнки ул татар теленең үз сүзе яки сирәк кулланыла торган сүз булырга мөмкин. Мондый нәтиҗәгә сүзнең мәгънәсе аңлашылмаганда киләләр. Үзеңне тикшерү өчен сүзлеккә мөрәҗәгать ит һәм аның килеп чыгышын раслаучы мәгълүматны тап.
Барлык алынмаларны бер телдән генә кергән дип уйлау да дөрес түгел: аларның чыганаклары төрле. Бу ялгыш бер төркем мисалларын гына күреп, калганнарын исәпкә алмаудан туа. Сүзләрнең килеп чыгышын чагыштыр һәм һәрберсен аерым тикшер.
Сүзнең чыганагын бүгенге язылышына гына карап билгеләү ышанычлы түгел. Ике телдә охшаш язылган сүзләрнең тарихы һәм мәгънәсе төрле булырга мөмкин. Үзеңне тикшергәндә тышкы күренеш белән генә чикләнмә, сүзлеккә һәм контекстка таян.
Алынма сүзне татар теленә кермәгән сүз дип санау да хата. Ул телдә урнашып, татарча сөйләмдә һәм язуда кулланыла башлый. Бу ялгыш сүзнең элекке чыганагын хәзерге кулланылышы белән бутарга мөмкин; җөмлә төзеп, аның татарча кушымча алуын тикшер.
Алынма сүзләрне өйрәнгәндә сүзнең мәгънәсен аңлау һәм сүзлекләрдән файдалану кирәк. Сүзлек мәгънәне генә түгел, кайбер очракларда килеп чыгышны да ачыкларга ярдәм итә. Шуңа күрә бу күнекмәләр сүзнең чыганагын тикшергәндә бергә кулланыла.
Тема татар теленең сүзлек составын һәм сүзләрнең килеп чыгышын өйрәнү белән бәйле. Сүзләрне чыганак телләре буенча төркемләгәндә телебезнең нинди телләр белән аралашуы турында күзаллау киңәя. Шул ук вакытта сүзнең бүгенге мәгънәсен дә исәпкә алырга кирәк.
Алынмаларны тану орфографияне өйрәнгәндә һәм текстларның тел үзенчәлекләрен тикшергәндә файдалы. Сүзнең язылышын аңлау өчен аның татар телендәге кулланылышын белү мөһим. Текстны тикшергәндә исә сүзнең чыганагы белән бергә җөмләдәге ролен дә аңлаталар.
Алынма сүз дип нинди сүзне атыйлар?
Алынма сүз — башка телдән кабул ителеп, татар телендә кулланыла башлаган сүз. Ул татар сөйләмендә һәм язуда кулланыла.
Алынма сүзләр татар теленә нинди телләрдән кергән?
Алар гарәп, фарсы, рус һәм башка телләрдән кергән. Сүзләрнең килеп чыгышы төрле булырга мөмкин.
Сүзнең алынма булуын ничек белергә?
Сүзнең мәгънәсенә, тарихына һәм язылышына игътибар итәләр. Тышкы охшашлык кына чыганакны билгеләү өчен җитми, шуңа күрә сүзлекләрдән дә файдаланалар.
Алынма сүзләр татар теленең сүзлек составына керәме?
Әйе, татар телендә урнашып кулланыла башлаган алынма сүзләр аның сүзлек составына керә. Алар татарча җөмләләрдә кулланыла һәм грамматик кагыйдәләр буенча төрләнә ала.
Алынма сүзләрне сөйләмдә ничек кулланырга?
Аларны мәгънәсенә туры китереп, җөмлә эчендә кулланырга кирәк. Сүзнең татарча кушымчалар белән төрләнүенә дә игътибар итәргә кирәк.
Алынма сүзләр
