Хәзерге заман хикәя фигыль

Определения и обозначения

Хәзерге заман хикәя фигыль — эш-хәрәкәтнең сөйләм вакытында яки гадәттәге рәвештә башкарылуын белдерә торган фигыль формасы. Гади итеп әйткәндә, ул «хәзер нишли?» яки «гадәттә нишли?» дигән сорауларга җавап бирә. Бу төшенчә эшнең вакытын җөмләдә төгәл күрсәтергә ярдәм итә.

Фигыль нигезе — заман һәм зат-сан кушымчалары ялгана торган төп өлеш. Ул фигыльнең үз мәгънәсен саклый, ә кушымчалар аңа грамматик мәгънә өсти. Нигезне табу кирәк, чөнки хәзерге заман формасын ясаганда кушымчаларны нәкъ шуңа ялгыйбыз.

Зат-сан кушымчалары — фигыльнең эшне кем башкаруын һәм берлек-күплек санын күрсәтүче кушымчалар. Алар сөйләүче, тыңлаучы яки башка зат турында сүз баруын белдерә. Шулар ярдәмендә «мин барам» белән «син барасың» формалары аерыла.

Барлык һәм юклык формасы — эш-хәрәкәтнең башкарылуын яки башкарылмавын белдерә торган фигыль формалары. Барлык форма эшнең булуын, ә юклык форма аның булмавын хәбәр итә. Бу аерма кирәкле мәгънәне төгәл әйтергә ярдәм итә: «укыйм» — эшлим, «укымыйм» — эшләмим.

Как это устроено

Хәзерге заман хикәя фигыль хәзер башкарыла торган яки һәрвакыт кабатлана торган эшне белдерә. «Мин хәзер язмыйм» дигәндә эшнең сөйләм вакытында булмавы турында сүз бара, ә «Мин көн саен язам» җөмләсендә гадәт турында әйтелә. Димәк, форманың мәгънәсе җөмләдәге башка сүзләр белән дә ачыклана. Хәлне аңлаганда эшнең нәкъ хәзер булуын гына түгел, кабатланып торуын да исәпкә ал.

Фигыль нигезенә хәзерге заман кушымчасы сүзнең төзелешенә һәм калын-нечкә әйтелешенә карап ялгана. Тартыкка тәмамланган бар- нигезенә -а килә: бара-. Сузыкка тәмамланган укы- нигезендә кушымча -й рәвешендә күренә: укый-. Сүздәге сузыклар калын булса калын вариант, нечкә булса нечкә вариант сайлана; шуңа күрә эшлә- нигезеннән эшли түгел, эшли? Хәзерге форма эшли рәвешендә ясала, ә сөйлә- нигезеннән сөйләшә килеп чыга. Кушымчаны сүзнең әйтелешенә туры китерү форма ясаудагы ялгышны булдырмый.

Хәзерге заман нигезе барлыкка килгәч, аңа зат-сан кушымчасы ялгана. Ул эшне башкаручының мин, син, ул, без, сез яки алар булуын, шулай ук бер кеше турындамы, әллә берничә кеше турындамы сүз баруын күрсәтә. Мәсәлән, бар- нигезеннән мин барам һәм син барасың формалары ясала. Кушымчаларны сайлау өчен башта җөмләдәге затны һәм санны билгелә, аннары шул формага туры килгән тәмамланышны өстә.

Юклык формасы фигыль нигезенә -ма яки -мә кушымчаларын ялгап ясала. Аларның төрен калын-нечкә сузыклар гармониясе билгели: бар- нигезеннән барма-, ә кил- нигезеннән килмә- ясала. Юклык өлешеннән соң зат-сан кушымчасы килә, чөнки эшне кем башкармавын да күрсәтергә кирәк: мин бармыйм, син бармыйсың. Шуңа күрә юклык кушымчасын ялгау белән генә чикләнмибез, фигыльне зат һәм сан буенча да төрләндерәбез.

Өченче зат берлек санда зат-сан кушымчасы күренми: ул бара, ул укый. Бу формада фигыльнең нигезе һәм хәзерге заман кушымчасы эшне белдерү өчен җитә, ә затны җөмләдәге ул алмашлыгы ачыклый. Өченче зат күплектә исә -лар/-ләр кушымчасы ялгана: алар баралар. Бу аерманы истә тоту берлек формага кирәкмәгән кушымча өстәмәүгә ярдәм итә.

Хәзерге заман хикәя фигыльнең зат-сан буенча төрләнеше

Таблицаны кулланганда башта кирәкле затны һәм санны тап, аннары барлык яки юклык баганасыннан форманы сайла. Мәсәлән, «без» һәм юклык формасы кисешкән юлда «бармыйбыз» тора. Башка фигыльләрне дә шул үрнәк буенча төрләндер, ләкин аларның нигезенә кушымчаны гармониягә карап сайла.

Разбор задач

1. Укырга, эшләргә, барырга фигыльләрен хәзерге заман хикәя фигыльнең 1 нче зат берлек санында языгыз.

Биредә эшне «мин» башкарган форма кирәк. Шуңа күрә башта инфинитивтагы -рга/-ргә өлешен алып, фигыль нигезен табабыз, аннары заман һәм зат кушымчаларын ялгыйбыз. Һәр нигезнең соңгы авазына һәм сузыкларына игътибар итү дөрес кушымчаны сайларга ярдәм итә.

1. Укы-рга сүзенең нигезе — укы-. Ул сузыкка тәмамлана, шуңа хәзерге заманда укый- формасы килеп чыга; беренче затка -м өстибез: укыйм.
2. Эшлә-ргә сүзенең нигезе — эшлә-. Нечкә әйтелешле нигезгә -и авазы булган хәзерге заман формасы ясала, аннары -м килә: эшлим.
3. Бар-ырга сүзенең нигезе — бар-. Аңа -а ялгана, беренче зат кушымчасы -м килә: барам.

Җавап: мин укыйм, мин эшлим, мин барам. Беренче зат берлектә өч фигыльнең дә формасы -м белән тәмамлана. Заман кушымчасы исә нигезнең төзелешенә һәм сузыклар гармониясенә карап төрлечә ясала.

2. «Без татарча сөйләшәбез» җөмләсен барлык затларда языгыз.

Җөмләдәге сөйләшәбез фигыле «без» формасында, ягъни беренче зат күплектә тора. Аны алты формага үзгәрткәндә сөйлә- нигезен һәм зат-сан алмашлыкларын кулланабыз. Һәр алмашлыкка туры килгән тәмамланышны сайлыйбыз, ә өченче зат берлектә аерым зат-сан кушымчасы булмавын истә тотабыз.

1. Мин — беренче зат берлек: сөйлә- нигезе сөйләшә булып үзгәрә, нәтиҗәдә мин сөйләшәм.
2. Син — икенче зат берлек: тиешле -сең кушымчасын ялгап, син сөйләшәсең дип әйтәбез.
3. Ул — өченче зат берлек: зат-сан кушымчасы өстәлми, ул сөйләшә була.
4. Без — беренче зат күплек: без сөйләшәбез формасы килеп чыга.
5. Сез — икенче зат күплек: сез сөйләшәсез дип төрләндерәбез.
6. Алар — өченче зат күплек: -ләр кушымчасы ялгана, алар сөйләшәләр була.

Җавап: мин сөйләшәм, син сөйләшәсең, ул сөйләшә, без сөйләшәбез, сез сөйләшәсез, алар сөйләшәләр. Кушымчаларны алмашлыклар белән бергә уку затны тикшерергә ярдәм итә. Соңгы формада күплек мәгънәсе -ләр белән белдерелә.

3. «Укучылар дәрестә язалар» һәм «Мин китап укыйм» җөмләләрен юклык формасына үзгәртегез.

Ике җөмләдә дә эшне башкаручы төрле: беренчесендә укучылар, икенчесендә мин. Шуңа күрә юклык кушымчасын гына өстәү җитми, һәр фигыльнең зат-сан формасын сакларга кирәк. Башта -ма/-мә төрен сайлыйбыз, аннары фигыльнең хәзерге заман һәм зат-сан формасын ясыйбыз.

1. «Укучылар» — өченче зат күплек. Яз- нигезендәге хәзерге заман формасын юклыкка күчерәбез: язмый-, күплек зат кушымчасын саклап, язмыйлар дип язна.
2. «Мин» — беренче зат берлек. Укы- нигезеннән укыйм формасы ясалган; юклык формасында ул укымыйм була.
3. Җөмләләрне яңадан укып, эш башкарылмавын белдерүче -ма/-мә өлеше һәм зат-сан тәмамланышы барлыгын тикшерәбез.

Җавап: Укучылар дәрестә язмыйлар. Мин китап укымыйм. Беренче җөмләдә -лар күплекне, икенчесендә -м беренче зат берлекне күрсәтә. Ике формада да юклык мәгънәсе саклана.

Типичные ошибки

Кайберәүләр калын һәм нечкә сузыклар гармониясен исәпкә алмыйча -а/-ә вариантларын буташтыра. Моңа кушымчаны сүзнең әйтелешенә түгел, бер генә мисалга карап сайлау сәбәп була. Үзеңне тикшерү өчен нигездәге сузыкларны әйтеп кара һәм кушымчаны шуңа туры китер: бар-а, эшлә-ә.

Мин һәм син формаларын бутау зат-сан кушымчаларын ялгыш сайлауга китерә: «мин барасың» дип әйтү дөрес түгел. Бу хата алмашлык белән фигыльнең кемне белдерүен бәйләмәгәндә килеп чыга. Җөмләне «мин нишлим?» дип сорап тикшер: җавап барам булырга тиеш, ә син нишлисең соравына барасың туры килә.

Юклык формасында -ма/-мәдән соң зат-сан кушымчасын төшереп калдырырга мөмкин. Ләкин «мин бармый» формасы беренче затны күрсәтми, чөнки анда -м җитми; дөресе — мин бармыйм. Фигыльне алмашлык белән бергә әйтеп кара: мин формасына -м, син формасына -сың кирәклеген тикшер.

Өченче зат берлектә кирәкмәгән кушымча өстәү дә очрый: «ул барасы» дип язу дөрес түгел. Бу ялгыш башка затларның тәмамланышын барлык формаларга күчерүдән туа. «Ул нишли?» дип сораганда зат-сан кушымчасы булмаган бара яки укый формасын куллан.

Связь с другими темами

Хәзерге заман формасын дөрес ясау өчен фигыль нигезен таба, затны һәм санны аера белергә кирәк. Калын һәм нечкә сузыклар гармониясе кушымчаның кайсы вариантын сайларга ярдәм итә. Бу белемнәр башка фигыль формаларын өйрәнгәндә дә кирәк була.

Җөмләдә хәзерге заман хикәя фигыль еш кына хәбәр булып килә һәм эшнең вакытын белдерә. Көндәлек сөйләмдә ул хәзерге эшләр турында да, гадәттә кабатлана торган гамәлләр турында да әйтергә мөмкинлек бирә. Шуңа күрә фигыльнең мәгънәсен җөмләдәге башка сүзләр белән бергә аңлау мөһим.

Что запомнить

• Хәзерге заман хикәя фигыль хәзерге яки даими эшне белдерә.
• Фигыльгә -а/-ә яки -ый/-и кушымчалары ялгана.
• Фигыль формасы зат һәм сан буенча төрләнә.
• Мин формасы гадәттә -м, син формасы -сың/-сең белән тәмамлана.
• Ул формасында зат-сан кушымчасы булмый.
• Юклык формасы -ма/-мә кушымчалары белән ясала.
• Кушымча сайлаганда сүзнең калын-нечкәлеген исәпкә алырга кирәк.