"Татарский язык (Татар теле) учебник для образовательных организаций с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках) (в 2 частях)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Фигыль — часть речи, которая называет действие, движение или состояние предмета. По нему можно понять, что происходит, когда это происходит и кто выполняет действие. В предложении фигыль часто служит сказуемым — сообщает, что делает или каков предмет. Чтобы правильно употреблять фигыль, нужно различать его начальную форму, времена, формы лица и числа, а также утвердительное и отрицательное значения.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Фигыль — предметның эшен, хәрәкәтен яки хәлен белдерә торган сүз төркеме. Ул нишли? нишләде? нишләр? кебек сорауларга җавап бирә: бала уйный, кош очты, чәчәк үсә. Җөмләдә фигыль еш кына хәбәр булып килә, ягъни предметның нәрсә эшләвен хәбәр итә. Бу билгеләр сүзнең исем яки сыйфат түгел, ә фигыль булуын танырга ярдәм итә.
Фигыльнең башлангыч формасы зат, сан һәм заман белән төрләнмәгән формасы дип атала. Татар телендә ул еш кына -рга/-ргә яки -арга/-әргә кушымчалары белән ясала: укырга, сөйләргә, барырга. Мәсәлән, укыйм формасында зат һәм заман мәгънәсе бар, ә укырга — эшне гомуми рәвештә атый. Башлангыч форма фигыльне сүзлекләрдә табу һәм аннан башка формалар ясау өчен кирәк.
Фигыльнең заманы эшнең сөйләү вакытына карата кайчан булуын күрсәтә. Эш сөйләү вакытыннан алда булса — үткән заман, шул вакытта барса — хәзерге заман, аннан соң булса — киләчәк заман була. Укыды, укый, укыячак формалары моны күрсәтә. Заманны белү вакыйгаларның вакыт тәртибен төгәл аңларга мөмкинлек бирә.
Зат-сан — фигыльнең эшне кем башкаруын һәм башкаручыларның бер яки күп булуын белдерүче грамматик категория. Затлар сөйләүчене, тыңлаучыны яки сөйләмдә искә алынган кешене күрсәтә; сан бер башкаручы яки берничә башкаручы булуын белдерә. Мәсәлән, мин барам формасында беренче зат берлек сан бар. Зат-санны билгеләү фигыльне җөмләдәге башкаручы белән дөрес бәйләргә ярдәм итә.
Фигыль эшне яки хәлне белдергәнгә, аны җөмләдә предметны атаучы сүзләрдән мәгънәсе һәм соравы аша аерып була. Мәсәлән, укучы сүзендә кем? дип сорап, затны атыйбыз; укый сүзендә нишли? дип сорап, аның эшен беләбез. Эшне башкаручы еш кына җөмләдә исем яки алмашлык белән бирелә, ә фигыль шул башкаручының ни эшләвен хәбәр итә. Шуңа күрә фигыльне эзләгәндә сүзгә генә түгел, җөмләдәге бәйләнешенә дә карарга кирәк.
Башлангыч форма фигыльнең төрләнмәгән нигезе булып тора, ә төрләнгән формаларга заман һәм зат-сан мәгънәләре кушыла. Мәсәлән, эшләргә фигыленнән эшләде, эшли, эшләячәк формаларын ясап була. Кушымчалар фигыль нигезенә ялганганда сүзнең соңгы авазы һәм сузыкларның ярашуы исәпкә алына: татар телендә кушымчаның сузыклары еш кына нигездәге сузыкларга туры килә. Шуңа күрә башлангыч формадан яңа форма ясаганда нигезне тану һәм кушымчаны авазларына карап сайлау мөһим.
Заман эшнең сөйләү мизгеленә карата урынын билгели. Үткән заман эшнең инде булганын, мәсәлән, ул укыды; хәзерге заман эшнең хәзер баруын, ул укый; киләчәк заман эшнең әле булачагын, ул укыячак, белдерә. Заман кушымчалары төрле булса да, мәгънә һәрвакыт вакытка бәйле: җөмләдә кичә, бүген, иртәгә кебек сүзләр булса, алар фигыльне аңларга ярдәм итә. Шуңа күрә заманны бер кушымчага гына карап түгел, бөтен җөмлә мәгънәсенә нигезләнеп билгелиләр.
Фигыль башкаручыга карап зат һәм сан буенча үзгәрә, чөнки эшне кем башкаруы сөйләмдә ачык күренергә тиеш. Уку фигылен хәзерге заманда төрләндерсәк: мин укыйм, син укыйсың, ул укый; без укыйбыз, сез укыйсыз, алар укыйлар. Кушымчалар башкаручының затын һәм бер яки күп булуын күрсәтә, ә ул формаларның төзелеше заманга да бәйле. Җөмләдә башкаручы ачык әйтелмәгән очракта да фигыль кушымчасы кем турында сүз баруын белергә мөмкинлек бирә.
Барлык форма эшнең үтәлүен, ә юклык форма аның үтәлмәвен белдерә. Юклык мәгънәсе фигыль нигезенә -ма/-мә кушымчалары ялганып ясала: барды — бармады, эшләде — эшләмәде; хәзерге заманда укый — укымый. Кушымчаның төрен сайлаганда нигездәге сузыкларның ярашуын һәм кушымча ялганганнан соңгы авазларны исәпкә алырга кирәк. Бу формалар җөмләдә эш булдымы-юкмы икәнен төгәл әйтергә ярдәм итә.
| Билге | Нәрсәне белдерә | Форма ясалышы | Үрнәк |
|---|---|---|---|
| Башлангыч форма | Фигыльнең төрләнмәгән нигезен | Еш кына -рга/-ргә, -арга/-әргә кушымчалары белән | эшләргә, барырга |
| Заман | Эшнең сөйләү вакытына мөнәсәбәтен | Үткән, хәзерге һәм киләчәк заман формалары ясала | укыды, укый, укыячак |
| Зат һәм сан | Эшне кем һәм берме, күпме башкаруын | Башкаручыга карап зат-сан кушымчалары ялгана | мин укыйм; без укыйбыз |
| Барлык һәм юклык | Эшнең үтәлүен яки үтәлмәвен | Юклыкта -ма/-мә кушымчасы кулланыла | барды — бармады |
Таблицадагы билгеләрне фигыльгә бер-бер артлы куллан: башта башлангыч формасын тап, аннары заманын, зат-санын һәм барлык-юклыгын ачыкла. Үрнәкләр һәр билгенең нинди мәгънә бирүен чагыштырырга ярдәм итә. Бер сүз берьюлы берничә билгегә ия була ала.
1. Шарт. Җөмләдән фигыльләрне табыгыз, аларга сорау куегыз һәм җөмләдәге вазифасын билгеләгез. Мәсәлән: «Бала китап укый, ә кош агачка кунды». Башта һәр сүзнең нәрсә белдерүен тикшерәбез, чөнки исемнәрне һәм башка сүз төркемнәрен фигыль дип ялгыш танырга мөмкин.
Җавап: фигыльләр — укый, кунды; сораулары — нишли? һәм нишләде?; икесе дә җөмләдә хәбәр булып килә.
2. Шарт. Бирелгән фигыльне башлангыч формага куеп, үткән, хәзерге һәм киләчәк заман формаларын ясагыз. Бирелгән сүз — эшләде. Башта андагы заман кушымчасын төшереп, эшнең гомуми атамасын табабыз; аннары шул нигезгә һәр заманга туры килгән форманы сайлыйбыз.
Җавап: башлангыч форма — эшләргә; заман формалары — эшләде, эшли, эшләячәк.
3. Шарт. Бирелгән җөмләләрдә фигыльләрне зат-сан буенча төрләндерегез һәм һәрберсенең барлык яки юклык формасын билгеләгез. Үрнәк итеп «Мин укыйм» җөмләсен алабыз. Башкаручыны алмаштырып, фигыльнең кушымчасы ничек үзгәрүен һәм эшнең үтәлү-үтәлмәвен карарга кирәк.
Җавап: мин укыйм — беренче зат, берлек сан, барлык форма; мин укымыйм — шул ук зат-сан, юклык форма. Башка затларда да кушымча башкаручыга туры килергә тиеш.
Исемне яки сыйфатны фигыль дип тану — сүзнең эш-хәлне белдерүен тикшермичә генә карар чыгару. Моңа еш кына сүзнең җөмләдәге урынына карап фикер йөртү сәбәп була: хәбәр урынында килгән сүз һәрвакыт фигыль түгел. Үзеңне тикшерү өчен сүзгә нишли? нишләде? кебек сораулар куеп кара һәм аның эшне яки хәлне белдерүен ачыкларга тырыш.
Башлангыч форманы төрләнгән форма белән бутау фигыльдәге заман һәм зат-сан кушымчаларын күрмәүдән килеп чыга. Мәсәлән, укыйм — төрләнгән форма, ә укырга — башлангыч форма. Тикшергәндә фигыльне кем? кайчан? мәгънәләреннән азат итеп гомуми формага куеп кара; ул вакытта зат, сан һәм заман күрсәткечләре калмаска тиеш.
Заманны кушымчага гына карап билгеләү дөрес түгел, чөнки форманы җөмләдәге вакыт мәгънәсе дә ачыклый. Укучы таныш кушымчаны күреп, кичә, бүген яки иртәгә кебек сүзләрне исәпкә алмаска мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен җөмләне тулысынча укы, эшнең сөйләү вакытыннан алда, хәзер яки соң булуын билгелә һәм аннары заман формасын ата.
Юклык кушымчасын ялгаганда нигезне һәм аның авазларын исәпкә алмау сүзнең дөрес булмаган формасын тудыра. Бу хата -ма/-мә кушымчаларының берсен генә истә калдырып, сузыклар ярашуын тикшермәгәндә килеп чыга. Фигыльнең нигезен аер, кушымчаның сузыкларын нигездәгеләр белән чагыштыр һәм килеп чыккан сүзне кычкырып әйтеп тикшер.
Фигыльне дөрес табу өчен сүз төркемнәрен, җөмлә кисәкләрен һәм фигыльгә куела торган сорауларны белү кирәк. Башкаручыны белдергән исем яки алмашлык белән фигыльнең бәйләнешен аңлау хәбәрне табарга ярдәм итә. Фигыльләрне зат, сан һәм заман буенча төрләндерү татар телендә җөмләләр төзегәндә эш-хәлләрне төгәл җиткерергә мөмкинлек бирә. Бу күнекмә сөйләмдә вакыйгаларның кем тарафыннан һәм кайчан башкарылуын дөрес белдерү өчен кирәк.
Фигыльне исемнән ничек аерырга?
Исем предметны, затны яки күренешне атый һәм кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә. Фигыль эшне, хәрәкәтне яки хәлне белдерә һәм нишли? нишләде? нишләр? сорауларына җавап бирә. Сүзнең мәгънәсен җөмләдә тикшерү аерманы күрергә ярдәм итә.
Фигыльнең башлангыч формасын ничек табарга?
Фигыльне зат, сан һәм заман кушымчаларыннан азат итеп, башлангыч формага куялар. Татар телендә ул еш кына -рга/-ргә яки -арга/-әргә кушымчалары белән ясала: укыйм — укырга, бара — барырга. Кушымчаны сайлаганда сүзнең нигезен һәм авазларның ярашуын исәпкә ал.
Татар телендә фигыльнең нинди заманнары бар?
Фигыльнең үткән, хәзерге һәм киләчәк заманнары бар. Алар эшнең сөйләү вакытыннан алда, шул вакытта яки аннан соң булуын күрсәтә. Мәсәлән: укыды, укый, укыячак.
Фигыль зат һәм сан буенча ничек үзгәрә?
Фигыль кушымчалары эшне кем башкаруын һәм башкаручыларның бер яки күп булуын күрсәтә. Мәсәлән, уку фигыле: мин укыйм, син укыйсың, ул укый; без укыйбыз, сез укыйсыз, алар укыйлар. Бер фигыльне төрләндергәндә кушымчаны башкаручыга туры китер.
Фигыльнең юклык формасы ничек ясала?
Юклык формасы эшнең үтәлмәвен белдерә һәм фигыль нигезенә -ма/-мә кушымчалары ялганып ясала. Мәсәлән: барды — бармады, эшләде — эшләмәде. Хәзерге заманда укый — укымый кебек формалар да кулланыла; кушымчаны нигезнең авазларына карап сайларга кирәк.
Фигыль
