«Аңлатмалы сүзлек»

Определения и обозначения

Аңлатмалы сүзлек — сүзләрнең мәгънәләрен аңлатучы сүзлек. Ул билгесез, яңа яки аңлашылмаган сүз турында мәгълүмат табарга ярдәм итә. Сүзнең нәрсә аңлатуын белмәгәндә, аны үзеңчә фаразламыйча, сүзлеккә мөрәҗәгать итү кирәк.

Баш сүз — сүзлек мәкаләсе башында бирелгән сүз. Сүзлектән мәгънә эзләгәндә, иң элек шул сүзне табарга кирәк. Баш сүзләр алфавит тәртибендә урнашканга, алар сүзлек белән эшләүнең төп ориентиры булып тора.

Сүзлек мәкаләсе — баш сүз һәм аның турында бирелгән мәгълүмат. Аның төп өлешләре — баш сүз, сүзнең мәгънәсе турында аңлатма һәм, кирәк булса, берничә мәгънәгә караган аңлатмалар. Мәкаләне укып, сүзнең нинди төшенчәне белдерүен ачыкларга мөмкин.

Сүзнең мәгънәсе — сүз белдергән төшенчә, ягъни сүзнең нәрсә турында әйтүе. Бер сүз төрле очракларда төрле төшенчәләрне белдерә ала, шуңа күрә аның берничә мәгънәсе булырга мөмкин. Кирәкле мәгънә җөмләнең эчтәлегенә карап сайлана.

Как это устроено

Аңлатмалы сүзлекнең төп максаты — билгесез яки аңлашылмаган сүзнең мәгънәсен белергә ярдәм итү. Сүзнең мәгънәсе һәрвакыт үзеннән-үзе аңлашылмый, аеруча ул яңа яки сирәк очрый торган булса. Сүзлектәге аңлатма сүзне дөрес төшенергә һәм аны сөйләмдә урынлы кулланырга мөмкинлек бирә.

Кирәкле сүзне тиз табу өчен баш сүзләрнең алфавит тәртибендә урнашуын исәпкә алалар. Әгәр сүзләр теләсә кайсы тәртиптә бирелсә, кирәкле мәкаләне эзләү бик озакка сузылыр иде. Шуңа күрә башта беренче хәрефләрне, алар туры килгәндә икенче һәм аннан соңгы хәрефләрне чагыштыралар.

Сүзлек мәкаләсендә баш сүзне аңлатмадан аерырга кирәк. Баш сүз гадәттә мәкаләнең башында күренә, ә аның мәгънәсе аннан соң аңлатыла. Башта эзләнгән сүзнең үзен табып, аннары шул сүзгә караган аңлатманы уку дөрес нәтиҗә ясарга ярдәм итә.

Бер сүзнең берничә мәгънәсе булса, сүзлектә алар аерым аңлатмалар белән күрсәтелә. Беренче аңлатманы һәр җөмлә өчен куллану дөрес түгел, чөнки җөмләдәге башка сүзләр мәгънәне үзгәртә ала. Шуңа күрә барлык аңлатмаларны укып, аларның кайсысы җөмлә эчтәлегенә туры килүен чагыштыралар.

Сүзлеккә мөрәҗәгать итү яңа сүзләрне аңларга, аларны дөрес кулланырга һәм сөйләмне баетырга ярдәм итә. Сүзнең мәгънәсен белү укучыга тексттагы фикерне төгәлрәк аңларга мөмкинлек бирә. Яңа сүзне аңлатмасы белән бергә истә калдыру сөйләмдә аны урынлы куллануны җиңеләйтә.

Аңлатмалы сүзлектәге мәгълүмат һәм аны куллану

Таблицаны сүзлек мәкаләсен уку тәртибе итеп файдаланырга мөмкин. Башта баш сүзне табыгыз, аннары аның аңлатмасын укыгыз һәм, берничә мәгънә булса, җөмләгә туры килгәнен сайлагыз. Шулай эшләгәндә сүзлек мәгълүматы белән җөмлә эчтәлеге бергә карала.

Разбор задач

1 нче бирем. Сүзлектән «болыт» сүзен табып, аның мәгънәсен укы. Биремнең максаты — баш сүзләрнең алфавит тәртибеннән файдаланып, кирәкле сүзлек мәкаләсенә тиз бару.

1. «Болыт» сүзенең беренче хәрефен билгелибез: ул «б» хәрефе.
2. Сүзлектә «б» хәрефе белән башланган сүзләр урнашкан өлешне табабыз.
3. «Бо» хәрефләре белән башланган сүзләр арасыннан «болыт» баш сүзен эзлибез.
4. Баш сүз янындагы аңлатманы укып, сүзнең мәгънәсен ачыклыйбыз.

Җавап: «Болыт» сүзенең мәгънәсе аның сүзлек мәкаләсендәге аңлатмадан билгеләнә. Баш сүзне алфавит буенча эзләү мәкаләне табарга ярдәм итә.

2 нче бирем. «Баш» сүзенең сүзлектә бирелгән аңлатмаларын укып, «Аның башы авырта» җөмләсенә туры килгән мәгънәне билгелә. Монда бер сүзнең төрле мәгънәләрен җөмлә эчтәлеге белән чагыштыру таләп ителә.

1. Башта «баш» сүзен сүзлектән баш сүз итеп табабыз.
2. Мәкаләдәге барлык аңлатмаларны игътибар белән укыйбыз.
3. «Аның башы авырта» җөмләсендә сүзнең кеше тәне өлешен белдерүенә игътибар итәбез.
4. Шул мәгънәне башка аңлатмалардан аерып сайлыйбыз.

Җавап: Бу җөмләдә «баш» сүзе кеше тәненең бер өлешен белдерә. Авырту турында әйтелүе сайланган аңлатманың дөреслеген күрсәтә.

3 нче бирем. Сүзлектән күп мәгънәле бер сүзне сайла, һәр мәгънәсенә туры килгән җөмлә төзе һәм аңлатмаларның кайсысы кайсы җөмләгә туры килүен күрсәт. Бу бирем сүзлек мәкаләсендәге аңлатмаларны аерырга һәм сүзне төрле очракларда кулланырга өйрәтә.

1. Мәсәлән, «тамыр» сүзенең сүзлек мәкаләсен табабыз.
2. Андагы төрле аңлатмаларны укып, һәрберсенең нәрсә белдерүен ачыклыйбыз.
3. «Агачның тамыры тирән» җөмләсен төзеп, үсемлекнең җир астындагы өлешен белдергән аңлатманы сайлыйбыз.
4. «Сүзнең тамырын тап» җөмләсендә сүз төзелешендәге төп өлешне белдергән аңлатманы кулланабыз.

Җавап: Беренче җөмләдә «тамыр» — үсемлекнең җир астындагы өлеше. Икенче җөмләдә ул сүзнең мәгънәле төп өлешен белдерә, шуңа күрә һәр җөмләгә аерым аңлатма туры килә.

Типичные ошибки

Сүзне эзләгәндә алфавит тәртибен исәпкә алмау — еш очрый торган хата. Укучы сүзлекне очраклы урыннан карый башлый һәм баш сүзне таба алмый. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең беренче, аннары икенче хәрефен сүзлектәге тәртип белән чагыштыр.

Баш сүзне аңлатма белән бутарга ярамый. Баш сүз — эзләнә торган сүз, ә аңлатма — шул сүзнең мәгънәсен белдергән текст. Тикшерү өчен мәкаләдә башта сүзнең үзе, аннары аның турында аңлату бирелгәненә игътибар ит.

Күп мәгънәле сүзнең беренче аңлатмасын һәрвакыт дөрес дип санау да ялгыш. Сүзнең мәгънәсе җөмләдәге башка сүзләргә бәйле рәвештә ачыклана. Үзеңне тикшерү өчен барлык аңлатмаларны укып, һәрберсен җөмлә эчтәлеге белән чагыштыр.

Аңлатманы укымыйча, сүзнең мәгънәсен үз белдегең белән билгеләү дә дөрес нәтиҗәгә китермәскә мөмкин. Сүзне гадәттәге мәгънәсендә генә уйлау аның башка мәгънәсен күрми калуга сәбәп була. Шуңа күрә сүзлек аңлатмасын укып, аны җөмләдәге мәгънә белән тикшер.

Связь с другими темами

Сүзлек белән эшләү өчен алфавит тәртибен һәм сүзләрне хәрефләр буенча чагыштыруны белергә кирәк. Бу күнекмә кирәкле баш сүзне тиз табарга ярдәм итә.

Сүзнең мәгънәсе һәм җөмләдәге контекст турындагы белемнәр аңлатманы дөрес аңларга мөмкинлек бирә. Контекст сүзнең кайсы мәгънәсе кулланылганын күрсәтә.

Аңлатмалы сүзлек сүз байлыгын үстерү, яңа сүзләрне үзләштерү һәм текстны аңлау темалары белән бәйле. Аның ярдәмендә сүзләрне төгәл һәм урынлы кулланырга өйрәнәбез.

Что запомнить

• Аңлатмалы сүзлек сүзләрнең мәгънәләрен аңлата.
• Сүзлеккә кирәкле сүз баш сүз буенча эзләп табыла.
• Баш сүзләр гадәттә алфавит тәртибендә урнаша.
• Сүзлек мәкаләсендә сүз һәм аның мәгънәсе турында мәгълүмат бирелә.
• Бер сүзнең берничә мәгънәсе булырга мөмкин.
• Кирәкле мәгънәне җөмлә контексты буенча сайлыйлар.